گلسنگ زدایی غير علمي از سطوح آثار سنگي و نقوش صخره اي و خطر اجراي آن براي سازمان ميراث فرهنگي در ايران | MYCO-LICH

گلسنگ زدایی غير علمي از سطوح آثار سنگي و نقوش صخره اي و خطر اجراي آن براي سازمان ميراث فرهنگي در ايران

ShareThis
محمد سهرابي و زينب حقيقت
گلسنگ شناس و استاديار پژوهشكده زيست فناوري در سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران
دانشجوي كارشناسی ارشد رشته حفاظت و مرمت در دانشگاه هنر اصفهان

بدون شك ايران زمين  يكي از غنی ترين سرزمينها از لحاظ آثار تاریخی و فرهنگی می باشد.  با توجه به اطلاعات منتشر شده در وب سايت یونسکو، ایران رتبه شانزدهم را از لحاظ  ثبت آثار متعلق به میراث جهانی را به خود اختصاص داده است. .  وجود محوطه ها و سايت هاي باستانی متعدد، ساختمانها و مساجد قديمي،  آثار صخره اي، نگاركند ها، دستكند ها و نقوش چوپاني بسیاری در ایران وجود دارد که همگی  در فضاهای روباز و در معرض تهاجم عوامل زيستي قرار گرفته اند. فرسودگي زيستي سنگ های بناهای بیاد ماندنی و بقایای باستان شناسی در واقع مشکلی است جهاني که در بسياري از كشورهاي جهان ديده مي شود. رشد و توسعه بسیاری از موجودات مخرب و فرساينده بر روی این آثار باعث فروپاشی بستر  می شود و حفاظت از آن را مشکل تر می سازد. از جمله مهمترين اين موجودات که بر روی آثار سنگی رشد می گلسنگها هستند كه واقعا با گذشت زمان سطوح سنگها را خراشيده و تبديل به خاك مي كنند. به جرات میتوان گفت که گلسنگها از دیر باز یکه از مهمترین دشمنان آثار سنگی و بناهای تاریخی موجود در محیط های روباز به شمار می آیند.

درحالیکه هوازدگی صخره ها برای تشکیل خاک و تکامل حیات بر روی زمین ضروری است، تخریب قابل توجه آثار صخره اي و سنگی بخصوص نقوش و كتيبه ها خسارتی غیر قابل برگشت به میراث فرهنگي و تاریخ ما را نشان می دهد. مشکل تخریب  و فرسودگي زيستي سنگ ها و يادمانهاي تاريخي و بقایای آثار باستان شناسی نه تنها در ايران بلكه در سراسر جهان وجود دارد. در واقع رشد و توسعه بسیاری از  موجودات بر روی این آثار باعث فروپاشی سنگهاي بستر می شود و حفاظت از آن را مشکل تر می سازد.

گلسنگها از موجودات همزيست  مقاومي هستند كه در تخريب سطح سنگها نقش انكارناپذيري دارند.  آنها مي توانند با استفاده از مواد معدنی سطح یک سنگ، بر روی آن رشد کرده و  پوششي را تشکیل دهند. نتیجه رويش آنها به دو روش شيميايي شامل(سوخت و ساز و دفع آنزیمها ، ترشح اسیدهای آلی و غیر آلی و مواد حلال كانيها) و روش فيزيكي- مکانیکی با استفاده از رشد و تورم برخی از ساختارهای رویشی همانند هيف ها، ريزويد ها و تال باعث بوجود آمدن تنشهاي و شکستگی هايي در سطح سنگ می شوند.

تا کنون روشهای زیادی برای حذف و از بین بردن  گلسنگ ها بررسی شده است و هر کدام از این روش ها علاوه بر مزیت هایی که دارند موجب آسیبی بر روی سطح بستر گردیده اند. از عمده ترین روش های پاکسازی گلسنگ ها می توان به سه روش سنتی- مکانیکی ، فیزیکی و شیميایی  اشاره کرد. از شایع ترین ابزار ها در روش پاکسازی سنتی- مکانیکی استفاده از  برس فلزي و  تیغ اسکالپل می باشد. در روش فیزیکی استفاده از لیزر ، آیس بلاست و سند بلاست است.  در روش شیمیایی استفاده از زيست كشها و مواد موثر در كنترل رشد بوده است.  در بین این روشها دو روش سنتی مکانیکی و فیزیکی موجب ایجاد  سایش و خراش و از بین بردن نقوش ریز سطح می گردد. به علاوه این روشها بیشتر برای سطوح کوچک مناسب  هستند. استفاده از لیزر در روش فیزیکی منجر به تغییر رنگ در برخی از سطوح سنگی می گردد. از معایب روش شیمیایی برگشت پذیر نبودن آن در صورت بروز مشکل؛ سمی بودن مواد وعدم سازگاری با محیط زیست  می باشد.

 در هنگام بررسی پاکسازی گلسنگها از سطح سنگ اولین سؤالی که به ناچار مطرح می شود این است که عواقب اين  پاكسازي چيست و تا چه اندازه پاکسازی گلسنگها لازم و ضروری است؟ آیا با باقی ماندن گلسنگ ها و میکروارگانیسم هاي ديگر نقوش موجود بر روی سطح از بین می روند؟ و یا با وجود این موجودات سطح سنگ را مي توان از آسیب های عوامل محیطی حفظ می کنند؟

در ابتدا برای شروع عمل پاكسازي گلسنگها باید به سوالات كليدي بالا جواب داده شود و ضرورت پاکسازی به اثبات برسد. پس از آن و قبل از آغاز هر اقدامی مطالعات گونه شناسي گلسنگها انجام شود و متعاقبا عوامل تاثير گذار زیست محیطی، اكولوژي هر گونه در سطح سنگ و محیط اطراف آن باید به طور دقیق صورت گیرد. این مطالعات شامل شناسایی دقیق روشهاي توليد مثلي و چگونگي تكثير گونه هاي موجود بر روی سطح، علل رشد آنها و آسیبی که هر کدام از گونه ها ایجاد می کنند می باشد. علاوه بر آن شناخت دقیق نوع بستر و ساختار آن و روش مناسب پاکسازی باید مورد توجه قرار گیرد.

به منظور کنترل فرایندهای فرسودگی زیستی باید مناسبترین روش و کاربردی ترین روش انتخاب گردد. چرا که با اتخاذ روشی نامناسب و بدون آزمایشات اولیه این فرآیند افزایش یافته و رشد ساير  موجودات مخرب و فرسايشگر نيز تسریع می یابد. علاوه بر آن بکارگیری روش های نامطلوب گلسنگ زدايي باعث ایجاد آسیب های فراوانی به سطح می شوند. این روشها ممکن است موجب خراش و سایش سطح، تغییر رنگ بستر، افزایش رطوبت، تغییر ساختار بستر و مقاوم شدن  گلسنگها گردند. در نتیجه ی این اقدامات غلط، بستر يا سطح سنگ نيز با رشد بی رویه   آنها و ساير عوامل آسیب رسان  روبرو خواهد شد.

 به طور مثال رشد گلسنگ های درون سنگي  (اندولیتیک) در  درون قشر سطحي سنگ اتفاق می افتد و اغلب از چشم افراد  غير متخصص پنهان مي مانند. بدون شناخت دقیق  از گلسنگهاي درون سنگي  و تعيين نرخ فرسايش  آنها هر گونه اقدامي در جهت گلسنگ زدايي امري خطرناك محسوب مي شود. پس از پاكسازي گونه هاي ماكرو يا سطح سنگي (اپيلتيك)، سطح سنگ بسیار متخلخل شده و با افزایش رطوبت و تغير دما در این نوع  ريز اقليم ها،  تقريبا كل سطوح سنگي را در برابر  رشد گلسنگهاي مهاجم و استقرار ساير عوامل فرسايشگر  تضعيف می شود. با توجه به مطالب ارائه شده می توان گفت که پاکسازی  گلسنگها  از روی سطوح تاريخي سنگي ايران امری ساده و آسان نبوده و پیامدهای  بسيار خطرناكي و پيش بيني نشده اي را به دنبال خواهد داشت. چنانچه در كشور ما پاك سازي گلسنگها در سطوح تاريخي به دست افراد غير گلسنگ شناس و غير متخصص سپرده شود كمترين خطر آن تسريع از بين رفتن نقوش سنگي و كتيبه هاي خط ميخي ما است.  حروف يا خطوط ميخي اين كتيبه ها با عمقي كمتر از نيم سانتيمتر در بسياري از موارد در معرض تهاجم گلسنگهاي درون سنگي هستند كه هيف آنها نزديك به يك سانتيمتر به قشر  سنگ نفوذ كرده اند. اگر روزگاري يك تصميم  اشتباه و نسنجيده در مورد پاك سازي گلسنگها از سطح آثار سنگي و صخره اي كشور گرفته شود بدون شك محو شدن اين آثار را با دست خودمان تسريع كرده ايم.

اجراي هر طرح پژوهشي يا عملياتي گلسنگ زدايي در كشور باید زير نظر برجسته ترين متخصصان گلسنگ شناس و علوم حفاظت و مرمت براي دراز مدت برنامه ريزي شود. لازم به توضيح است كه شيوه اجراي آن در مناطق مختلف جغرافيايي كشور نيز متفاوت بوده  و به بررسیهاي علمي دقيق نياز دارد. در ضمن میزان کارایی  هر روش پيشنهادي نيز بايد در بعد زمان و مكان ارزيابي شده و عواقب احتمالي آن براي كتيبه ها به دقت اندازه گیری شود.

تيم پژوهشي مايكوليك در سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران (http://www.myco-lich.ir) همواره ناظر اين رونده مطالعات بوده و آمادگي خود را در جهت تكميل مطالعات گلسنگ زدايي به روش علمي و با برنامه به مسولين دلسوز سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري پيشاپيش اعلام مي دارد.

منبع قابل استناد: 

محمد سهرابي و زينب حقيقت (1392) گلسنگ زدایی غير علمي از سطوح آثار سنگي و نقوش صخره اي و خطر اجراي آن براي سازمان ميراث فرهنگي در ايران. منتشر شده در سامانه مایکولیک (www.myco-lich.ir) تاريخ دسترسي در وب: دوشنبه ۲۳ تیر ۱۳۹۹ ۲۳:۳۶