تاریخچه كوتاه گلسنگ شناسی ایران | MYCO-LICH

تاریخچه كوتاه گلسنگ شناسی ایران

ShareThis
محمد سهرابی
عضو هیات علمی سازمان پژوهشهای علمی وصنعتی ایران
تاريخ به روز رساني مرداد 92

گلسنگها قرنها پيش در ايران كاربرد دارويي داشتند. در سال 2010 در خبرنامه گلسنگ شناسان انگلستان مقاله ای چاپ شد که در آن محمد بن زکریای رازی جزء اولین  ایرانی ها بوده که گلسنگ ها را به صورت آنتی بیوتیک استفاده کرده است تا جایی که نام  گلسنگ USNEA را که به ریشه عربی متون نوشته شده در کتاب رازی ربط می دهند. استفاده از واژه ”گلسنگ“ اولین بار در سال ۱۳۱۹ توسط دکتر گل گلاب از پیشکسوتان گیاهشناسی ایران به متون زیست شناسی وارد شده است. جمع آوری و گزارش اولین نمونه های گلسنگ از ایران به ۱۸۵ سال پیش بر می گردد، ولی اولین مطالعه گلسنگ های ایران بتوسط خود ایرانیها در سال ۱۳۷۳ از شمال تهران در غالب اجرای پایان نامه کارشناسی ارشد آغاز شد. فهرست گلسنگهای ایران در طی سالهای ۱۳۸۳ و ۱۳۸۷ توسط سهرابی و همکاران به چاپ رسید و نهایتا اولین فهرست آنلاین گلسنگهای ایران در سال ۱۳۸۹ توسط سهرابی و همکاران بر روی شبکه اینترنت قرار گرفته است. همچنین جزئیات تاریخچه گلسنگ شناسی ایران و سایر اطلاعات جامع در مورد آن در وب سایت مایکو-لیک: وبسایت جامع برای توسعه علوم قارچ شناسی-گلسنگ شناسی ایران (www.myco-lich.ir سهرابی و قبادنژاد ۱۳۸۹) انتشار یافته و به صورت آزاد قابل دسترسی عموم می باشد. این تاریخچه کوتاه حکایت از ناشناخته ماندن موضوع گلسنگ ها در ایران دارد.

در اولين نگاه، فلور گلسنگي ايران ممکن است به نظر، خوب مطالعه شده باشد(Seaward et al., 2004). از اولين تاريخ جمع ­آوري گلسنگ در ايران بيش از 185 سال مي­گذرد، زماني که گياه­شناسان اروپايي علاقه­مند به بررسي گلسنگ­هاي مانا و زيستگاه آنها در سراسر بيابان­ها و جلگه ­هاي خاورميانه شدند(Sohrabi et al., 2010). البته طبق برخي منابع، اولين گزارش از گلسنگ­هاي ايران به بيش از 170 سال پيش بر مي­گردد، زماني که برخي گياه شناسان اروپايي نظير Aucher- Eloy (1843)، Gobel (1830) و Eversmann (1831) حضور گلسنگ هاي مانا يا بي بستر را در بيابان هاي ايران گزارش کردند.Aucher-Eloy  اولين کسي بود که گلسنگ­هاي مانا را طي اولين سفرش در سال 1820 -1825از ايران جمع­ آوري کرد. او همچنين حضور گلسنگ­هاي مانا را در اطراف شهر رضائيه (اروميه فعلي گزارش داده است(Sohrabi and Ghobad-Nejhad, 2010).  اولين فهرست از گلسنگ­هاي ايران توسط Buhse (1860) منتشر شد، که اين فهرست بر­اساس نمونه ­هاي جمع ­آوري شده، طي سفرش از منطقه قفقاز به شمال ايران منتشر گرديد. بعد از آن تاريخ، گلسنگ­هاي ايران به طور منظم توسط گياه­شناسان اروپايي طي بازديد­هايي که از ايران داشتند، جمع ­آوري شدند و نمونه­ هايشان توسط متخصصان مختلف گلسنگ در نقاط مختلف اروپا شناسايي و منتشر شد. Szatala (1957) نتايج همه اطلاعات موجود را به عنوان اولين فهرست گلسنگ­هاي ايران با 248 گونه و بهمراه کليد شناسايي آنها منتشر کرد. پس از 1957 جمع­آوري­ها ادامه داشت و يک تحقيق اجمالي در هرباريوم­هاي اروپا نشان داد که تعداد قابل توجهي از مجموعه ­ها در برخي هرباريوم­ها در بخش جمع آوري شده توسط گلسنگ شناسان قبلي موجود است که منتشر نشده ­اند. بعد از حضور محمد سهرابي در دانشگاه هلسينکي در کشور فنلاند، بررسي­هاي زيادي بتوسط ايشان و دکتر هاري سيپمن از باغ گياه شناسي برلين در کشور آلمان بر روي مجموعه هاي قديمي گلسنگ هاي ايران انجام و نتايج آن در طي مقاله اي در سال 2008 به چاپ رسيد.

در سال 1993- 1991، يک دانشجوي ايراني به نام محمد کرم­الديني با نوشتن پايان­نامه خود بر روي گلسنگ­هاي ارتفاعات شمال تهران، به گلسنگ­هاي اين ناحيه توجه نمود (Sohrabi and Ghobad-Nejhad, 2010). مطالعات ديگري در طي سال هاي 1999 تا 2003 توسط ذکايي و دانشجويان او در دانشگاه فردوسي مشهد انجام گرديد، که گلسنگ­هاي گزارش شده در مطالعات آنها اکثراً از اطراف شهر مشهد جمع­ آوري شده بود (ذکايي و عابدي، 1379؛ ذکايي، 1382 ؛ ذکايي، 1382). مطالعه جداگانه­ اي نيز توسط حاجي منيري و سيپمن بر­روي گلسنگ­هاي ناحيه خراسان صورت گرفت، که در آن چهار گونه براي اولين بار از ايران گزارش شده است(Moniri and Sipman, 2009).

 از سال 2001 گروهي از محققين ايراني با جمع­آوري نمونه ­هاي گلسنگي از مناطق مختلف ايران به صورت جدي وارد اين عرصه شدند. اين افراد نمونه­هاي متعددي از جمع­آوري هاي خود را به متخصصان غير ايراني فرستادند که حاصل آن در طي مقالات متعددي (فهرست تمامي منابع در سامانه مايکوليک موجود مي باشد) منتشر شده است( Seaward et al., 2004)، انتشار اولين ويرايش از فهرست گلسنگ­هاي ايران توسط سي­وارد و همکاران در سال 2004 بود، که شامل 396 قارچ گلسنگ شده و 8 قارچ گلسنگ­زي و همراه بود. در دومين ويرايش از فهرست قارچ­هاي گلسنگ­ شده، گلسنگ­زي و همراه براي ايران سي­وارد و همکاران در سال 2008، اطلاعات645 تاکسون (590 گونه گلسنگي و 55 گونه قارچ گلسنگ­زي و همراه) را از ايران به نگارش در­آوردند، که در اين نگارش تعداد 242 تاکسون به فهرست ارائه شده در سال 2004 توسط وي و همکارانش، اضافه شده بود((Seaward et al., 2008Seaward et al., 2004). ويرايش سوم فهرست گلسنگ هاي ايران به صورت آنلاين در سامانه مايکوليک منتشر گرديده است که در کنار فهرست جامع گزارش هاي الکترونيک گلسنگ هاي ايران نيز منتشر مي شود. اين چک ليست از مدرن ترين روش انتشار داده هاي تنوع زيستي پيروي مي کند و نتايج آن به صورت پيام کوتاه RSS قابل پيگيري مي باشد.

در بررسي گلسنگ­هاي منطقه شمال شرق ايران که توسط سهرابي در سال 2003 انجام گرفت، تعداد 41 گونه گلسنگي متعلق به 28 جنس در پارک ملي گلستان شناسايي گرديد که از اين تعداد سه جنس و 11 گونه اولين بار، براي فلور گلسنگي ايران گزارش شده­اند(Sohrabi, 2005). همچنين طي تحقيقاتي کا اخيراً توسط سهرابي و همکاران صورت گرفته، فهرست اوليه از 56 گونه قارچ گلسنگي از استان زنجان ارائه شده است، که از بين آنها چهار گونه براي نخستين بار براي ايران گزارش گرديده است(Sohrabi et al., 2010).

در طي ساليان گذشته، محققاني در موسسه تحقيقات جنگل­ها و مراتع ايران و هم چنين موسسه تحقيقات گياه­پزشکي کشور با اجراي پروژه ­هاي تحقيقاتي خرد به تحقيق در مورد شناسايي گلسنگ­ها در بخش­هاي مختلف کشور مبادرت ورزيده ­اند. طي ساليان اخير زيست يانك جامع، تحت عنوان MYCO-­­LICH (مايکو- ليک) به آدرس اينترنتي www.myco-lich.ir به منظور توسعه علوم قارچ­شناسي و گلسنگ­شناسي در ايران راه­اندازي شده و قابل استفاده علاقمندان و محققان گلسنگ­شناسي و قارچ­شناسي مي­ باشد. تمامي تاريخ گلسنگهاي ايران از طريق اين سامانه قابل پيگيري است

منابع:

  • Yavuz, M., & G. Çobanoğlu (2010) Yavuz, M., & G. Çobanoğlu (2010) Ethnological uses and etymology of the word Usnea in Ebubekir Razi's "Liber Almansoris". - British Lichen Society Bulletin 106: 3-12.
منبع قابل استناد: 

  محمد سهرابی( تدوين) (1392)تاریخچه كوتاه گلسنگ شناسی ایران. منتشر شده در سامانه مايكو-ليك (www.myco-lich.ir) تاريخ دسترسي در وب: شنبه ۱۴ تیر ۱۳۹۹ ۰۲:۵۲